Sprzedaż długu po prawomocnym wyroku sądowym wydaje się prosta: jest wyrok, jest kwota, więc wystarczy znaleźć nabywcę. Problem zaczyna się w momencie, gdy w grę wchodzą realna ściągalność, podatki i księgowe rozliczenie transakcji. To nie jest tylko podpisanie umowy cesji – to operacja wpływająca na wynik finansowy, podatki i dalsze ryzyko. Warto zrozumieć, co dokładnie się sprzedaje, jak to policzyć i jak poprawnie ująć w księgach, żeby nie okazało się, że poprawa płynności na papierze kończy się problemami w rozliczeniach.
Czym dokładnie jest sprzedaż długu po wyroku sądowym
Sprzedaż długu po wyroku sądowym to nic innego jak cesja wierzytelności, której istnienie i wysokość zostały potwierdzone prawomocnym wyrokiem sądu, najczęściej z klauzulą wykonalności. Nabywca wchodzi w prawa wierzyciela – może kierować sprawę do komornika, negocjować ugodę, rozkładać dług na raty itd.
W praktyce sprzedawana jest najczęściej wierzytelność:
- po przegranej przez dłużnika sprawie sądowej,
- z nadanym rygorem egzekucji,
- często już po nieudanej lub mało efektywnej egzekucji komorniczej.
Im bardziej zaawansowany etap windykacji, tym większe ryzyko dla nabywcy i zwykle niższa cena oferowana sprzedającemu. Sam wyrok nie gwarantuje, że pieniądze kiedykolwiek wpłyną od dłużnika – potwierdza jedynie, że wierzytelność istnieje.
Kiedy sprzedaż wierzytelności po wyroku w ogóle ma sens
Sprzedaż długu po wyroku najczęściej rozważa się wtedy, gdy wierzyciel:
- potrzebuje szybkiej poprawy płynności kosztem części kwoty,
- nie ma zasobów (czasu, ludzi, wiedzy), by samodzielnie prowadzić egzekucję,
- ma już za sobą dłuższy okres bezskutecznej windykacji,
- chce uporządkować bilans, zamykając stare sporne/nieściągalne należności.
W polskich warunkach realna cena sprzedaży takich wierzytelności potrafi wynieść od kilku do kilkudziesięciu procent wartości nominalnej. W efekcie bardziej opłacalne bywa czasem stopniowe dochodzenie roszczenia (windykacja, egzekucja, ugody), ale wtedy pieniądze rozłożone są w czasie i obciążone dodatkowymi kosztami.
Dla firm, które finansują się kredytem lub faktoringiem, sprzedaż wierzytelności może jednak oznaczać natychmiastowe uwolnienie środków i poprawę wskaźników zadłużenia, nawet jeśli nominalnie traci się część kwoty.
Aspekty prawne: wyrok, klauzula, umowa cesji
Podstawą do sprzedaży jest sam stosunek zobowiązaniowy (np. umowa sprzedaży, usługa), a nie wyrok jako taki. Wyrok tylko potwierdza istnienie roszczenia i ułatwia dochodzenie długu. Dla nabywcy istotne są trzy elementy:
- prawomocny wyrok lub nakaz zapłaty,
- nadana klauzula wykonalności (albo możliwość jej uzyskania),
- komplet dokumentów źródłowych potwierdzających wierzytelność (umowy, faktury, korespondencja).
Sprzedaż odbywa się przez umowę cesji wierzytelności (przelewu wierzytelności). W umowie zwykle precyzuje się:
– dane wierzytelności (wysokość, odsetki, koszty, numer sprawy sądowej),
– cenę sprzedaży i zasady płatności,
– zakres odpowiedzialności sprzedającego za istnienie i ściągalność długu,
– przekazanie dokumentów i zawiadomienie dłużnika.
Po zawarciu umowy nabywca staje się nowym wierzycielem. Dłużnika warto formalnie zawiadomić o cesji, najlepiej w formie pisemnej, żeby uniknąć podnoszenia przez niego zarzutów (np. spłata do „starego” wierzyciela).
Jak ustala się cenę długu po wyroku
Cena wierzytelności po wyroku to zawsze efekt kalkulacji ryzyka przez nabywcę. Pod uwagę bierze się m.in.:
- majątek dłużnika (nieruchomości, wynagrodzenie, działalność gospodarcza),
- dotychczasowy przebieg egzekucji komorniczej,
- wysokość długu i strukturę (kwota główna, odsetki, koszty),
- perspektywę dochodzenia roszczenia (np. ryzyko upadłości dłużnika).
Wierzytelności po wyroku mogą być atrakcyjne dla firm windykacyjnych, bo dają gotowy tytuł wykonawczy. Z drugiej strony, jeżeli komornik już wielokrotnie umarzał egzekucję jako bezskuteczną, cena będzie symboliczna.
W praktyce im „lepiej wygląda” dłużnik (stałe dochody, majątek, brak innych egzekucji), tym wyższy procent wartości nominalnej da się uzyskać za sprzedaż wierzytelności – nawet ponad 50% przy niewielkich, dobrze rokujących długach.
Warto pamiętać, że zbywa się całą wierzytelność, łącznie z odsetkami i kosztami zasądzonymi wyrokiem. Zdarza się, że nabywcy osobno szacują atrakcyjność kwoty głównej i akcesoriów (odsetek, kosztów), co może mieć wpływ na ostateczną ofertę.
Skutki księgowe sprzedaży długu
Od strony księgowej sprzedaż wierzytelności po wyroku to operacja, która zwykle kończy „życie” tej należności w księgach i zamienia ją na przychód ze sprzedaży oraz ewentualny zysk/stratę.
Sprzedający wierzyciel – ujęcie w księgach
Jeżeli wierzytelność była wykazana w księgach w wartości nominalnej (np. 100 000 zł), a sprzedaje się ją za 30 000 zł, to różnica 70 000 zł stanowi koszt (stratę na zbyciu wierzytelności). Księgowo ujmuje się:
- wyksięgowanie należności (konto rozrachunków),
- ujęcie przychodu ze sprzedaży wierzytelności,
- ujęcie kosztu – różnicy między wartością bilansową wierzytelności a ceną sprzedaży.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy wcześniej utworzono odpis aktualizujący na tę należność. Jeśli należność była już w całości odpisana jako nieściągalna (odpis w 100%), to w momencie sprzedaży:
– przychód ze sprzedaży zwiększa wynik finansowy,
– odpis aktualizujący podlega odwróceniu (w całości lub części),
– efekt netto może być znacznie łagodniejszy dla wyniku niż przy sprzedaży „pełnej” należności.
Dlatego przed sprzedażą warto sprawdzić, jak wierzytelność jest obecnie ujęta w księgach: czy już ją zaktualizowano, czy rozpoznano koszty podatkowe, czy była wcześniej odpisana jako nieściągalna.
Nabywca wierzytelności – ujęcie w księgach
Dla kupującego wierzytelność po wyroku staje się aktywem obrotowym (należnością) w wysokości ceny nabycia, nie w wysokości wartości nominalnej z wyroku. Przykładowo: wierzytelność nominalna 100 000 zł kupiona za 30 000 zł w księgach nabywcy ma wartość 30 000 zł.
Wszelkie późniejsze spłaty dłużnika ujmuje się jako:
– najpierw zmniejszenie wartości należności (odzyskanie kapitału),
– a w dalszej kolejności – jako przychód (zysk na windykacji).
Im więcej uda się ściągnąć ponad cenę nabycia, tym wyższy zysk. Jeżeli jednak ściągalność okaże się słaba, nabywca może dokonywać odpisów aktualizujących na tę należność.
Podatki przy sprzedaży wierzytelności po wyroku
Sprzedaż długu po wyroku rodzi skutki podatkowe zarówno u sprzedającego, jak i u nabywcy. Warto je rozdzielić na podatek dochodowy i VAT.
Podatek dochodowy (PIT/CIT)
Po stronie sprzedającego:
- przychodem jest cena sprzedaży wierzytelności (np. 30 000 zł),
- kosztem może być wartość wierzytelności zaliczona wcześniej do przychodów (np. kwota z wystawionej faktury) pomniejszona o ewentualne spłaty dłużnika,
- różnica to dochód lub strata podatkowa.
Jeśli wierzytelność była już wcześniej zaliczona do kosztów (np. jako wierzytelność nieściągalna), należy uważać, by nie podwajać kosztów i właściwie korygować odpisy.
Po stronie nabywcy cena nabycia stanowi koszt podatkowy, natomiast wszelkie wpływy od dłużnika są przychodem. W efekcie podatek płacony jest od marży (różnicy między tym, co uda się ściągnąć, a kosztem zakupu wierzytelności).
VAT przy sprzedaży wierzytelności
Sprzedaż własnej wierzytelności po wyroku co do zasady nie jest traktowana jako świadczenie usługi w VAT, a zatem nie podlega opodatkowaniu VAT (chodzi o wierzytelność pierwotną, nie nabytą wcześniej w celu dalszego obrotu).
Sytuacja komplikuje się, gdy przedmiotem działalności jest profesjonalny obrót wierzytelnościami lub gdy mowa o usługach windykacyjnych świadczonych za wynagrodzeniem uzależnionym od skuteczności. Wtedy konieczna jest szczegółowa analiza, czy mamy do czynienia ze sprzedażą wierzytelności, czy z usługą (np. windykacji lub faktoringu), która już może podlegać VAT.
Z punktu widzenia sprzedającego „typowej” wierzytelności po wyroku kluczowe jest ustalenie, czy pierwotna transakcja była opodatkowana VAT i czy rozliczono ją prawidłowo (np. czy nie dokonano już korekt w ramach ulgi na złe długi). Sprzedaż wierzytelności nie „zeruje” skutków pierwotnej faktury VAT.
Jak przygotować się do sprzedaży długu po wyroku
Przed podjęciem decyzji warto przygotować kompletny pakiet informacji dla potencjalnego nabywcy. Im mniej znaków zapytania, tym większa szansa na sensowną ofertę cenową.
Przydatne jest zebranie:
- wyroku/nakazu zapłaty z klauzulą wykonalności,
- umowy źródłowej (np. umowa o świadczenie usług, sprzedaży),
- wystawionych faktur i not odsetkowych,
- korespondencji z dłużnikiem (wezwania, ugody, potwierdzenia salda),
- informacji o dotychczasowych działaniach komornika.
Po stronie księgowości warto przygotować:
– historię księgową wierzytelności (odpisy, korekty, częściowe spłaty),
– informacje, czy wierzytelność była już zaliczona do kosztów podatkowych, w jakiej części i na jakiej podstawie,
– ocenę wpływu transakcji na wynik finansowy i podatki.
Dobrze przemyślana dokumentacja zmniejsza ryzyko późniejszych sporów z nabywcą i pozwala szybciej zamknąć temat po swojej stronie – zarówno prawnie, jak i księgowo.
Najczęstsze błędy przy sprzedaży wierzytelności po wyroku
W praktyce powtarza się kilka schematów, które później odbijają się w rozliczeniach lub relacjach z nabywcą:
- Brak analizy podatkowej – sprzedaż „na szybko”, bez sprawdzenia, jak wierzytelność jest ujęta w księgach i jakie skutki podatkowe wywoła transakcja.
- Niedoszacowanie utraty wartości – założenie, że „przecież coś się jeszcze uda ściągnąć” i sztuczne zawyżanie wartości aktywów, zamiast realistycznego odpisu aktualizującego przed sprzedażą.
- Nieprecyzyjna umowa cesji – brak jednoznacznego uregulowania odpowiedzialności za istnienie długu i za jego ściągalność.
- Brak komunikacji z dłużnikiem – niewysłanie formalnej informacji o cesji i późniejsze zamieszanie: kto jest wierzycielem, komu płacić, jakie są warunki spłaty.
Dług po wyroku sądowym jest specyficznym aktywem: z jednej strony „twardo potwierdzonym”, z drugiej – często mało realnym. Sprzedaż takiej wierzytelności ma sens, gdy świadomie godzi się na utratę części kwoty w zamian za pewność i szybkość rozliczenia oraz porządek w księgach. Bez chłodnej kalkulacji, zarówno prawnej, jak i księgowo-podatkowej, łatwo podjąć decyzję, która w liczbach wygląda gorzej, niż się początkowo wydaje.